Chủ tịch Hồ Chí Minh – Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới, lãnh tụ thiên tài của dân tộc Việt Nam đã để lại một di sản tư tưởng đồ sộ và sâu sắc. Trong đó, tư tưởng về Nhà nước và pháp luật không chỉ có ý nghĩa đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam mà còn là nền tảng tư tưởng, lý luận quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, coi đó là cơ sở để xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh.
Đề cao vai trò của Hiến pháp và pháp luật
Chủ tịch Hồ Chí Minh sớm nhận thức được vai trò đặc biệt quan trọng của Hiến pháp và pháp luật trong quản lý nhà nước và xã hội. Ngay từ năm 1919, trong bản Yêu sách của nhân dân An Nam gửi Hội nghị Versailles, Nguyễn Ái Quốc đã yêu cầu thay thế chế độ cai trị bằng sắc lệnh bằng việc quản lý xã hội bằng pháp luật. Đến năm 1922, Người khẳng định trong bài Việt Nam yêu cầu ca:
“Bảy xin Hiến pháp ban hành,
Trăm điều phải có thần linh pháp quyền.”
Tư tưởng đó thể hiện khát vọng xây dựng một xã hội dân chủ, thượng tôn pháp luật, trong đó Hiến pháp giữ vị trí nền tảng và mọi hoạt động của Nhà nước đều phải đặt dưới sự điều chỉnh của pháp luật. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp chỉ đạo xây dựng Hiến pháp năm 1946 – bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước Việt Nam mới, đặt nền móng cho một Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng để xây dựng kỷ cương, trật tự xã hội. Người luôn nhấn mạnh mọi cơ quan nhà nước, cán bộ và công dân đều phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Đối với Người, việc chấp hành pháp luật là một chuẩn mực đạo đức công dân. Bởi vậy, xây dựng Nhà nước pháp quyền không chỉ là xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ mà còn phải hình thành ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật trong toàn xã hội. Những tư tưởng đó đến nay vẫn giữ nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Nền pháp luật dân chủ, nhân văn và vì con người
Một trong những giá trị nổi bật trong tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật là tính nhân văn sâu sắc. Người luôn khẳng định pháp luật phải phục vụ con người, bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, Nguyễn Ái Quốc đã đấu tranh đòi các quyền tự do cơ bản cho nhân dân Việt Nam như quyền tự do ngôn luận, tự do hội họp, tự do học tập. Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, những tư tưởng đó tiếp tục được thể hiện trong Hiến pháp và hệ thống pháp luật của Nhà nước mới.
Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, xây dựng xã hội kỷ cương, trách nhiệm và phát triển bền vững.
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, pháp luật phải bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Người từng căn dặn đội ngũ cán bộ tư pháp rằng việc xét xử phải nhằm phục vụ nhân dân, bảo vệ công lý và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân. Một nét đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa giữa “đức trị” và “pháp trị”. Người luôn đề cao vai trò của đạo đức cách mạng, đồng thời khẳng định pháp luật là công cụ không thể thiếu để bảo đảm công bằng và kỷ cương xã hội. Trong quan niệm của Người, đạo đức là gốc, pháp luật là chuẩn mực điều chỉnh hành vi. Đạo đức giúp con người hướng thiện, còn pháp luật bảo đảm cho những giá trị tốt đẹp được thực hiện trong thực tiễn. Chính vì vậy, xây dựng Nhà nước pháp quyền phải đồng thời coi trọng giáo dục đạo đức và thực thi pháp luật nghiêm minh. Tấm gương xử lý vụ án Trần Dụ Châu trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp cho thấy sự nghiêm minh của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thực thi pháp luật, dù Người luôn giàu lòng nhân ái và khoan dung.
Bảo đảm pháp luật được thực thi hiệu quả
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, một hệ thống pháp luật dù tiến bộ đến đâu cũng chỉ phát huy giá trị khi được thực thi nghiêm túc trong đời sống xã hội. Vì vậy, Người đặc biệt quan tâm đến việc phổ biến pháp luật cho nhân dân, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và xây dựng đội ngũ cán bộ thực thi pháp luật liêm chính, công tâm, chí công vô tư. Người yêu cầu cán bộ thực thi pháp luật phải đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết, không để lợi ích cá nhân chi phối việc thực thi công vụ. Đây cũng là những yêu cầu có ý nghĩa sâu sắc đối với công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng nền hành chính hiện đại hiện nay.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật là sự kết tinh giữa truyền thống nhân nghĩa của dân tộc với tinh hoa văn hóa, pháp lý của nhân loại. Đó là tư tưởng về một nền pháp luật dân chủ, nhân văn, vì con người; đề cao kỷ cương nhưng gắn với đạo đức; bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân và phục vụ sự phát triển của đất nước. Nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn tầm vóc tư tưởng của Người mà còn góp phần củng cố cơ sở lý luận và thực tiễn cho quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Đ/c Nguyễn Văn Sỹ, Phó Trưởng ban Ban Quan hệ Lao động, Công đoàn Petrovietnam
